آلترناتیو

ماتم نگیرید! سازماندهی کنید!

 شیوه‌ی پروکروستی در نوتاریخ‌نگاری

خسرو پارسا


مدت‌ها بود که در پی فرصت برای نوشتن مطلبی درباره‌ی رویه‌ی روشنفکرها و روشنفکرنماهای ایران در یکی دو دهه‌ی‌ اخیر به‌ویژه پس از فروپاشی شوروی بودم. هنوز جز یادداشت­های پراکنده مطلبی تنظیم نکرده‌ام ولی چند نوشته و از جمله گفت‌وگوی اخیر آقای عباس میلانی در روزنامه‌ی هم میهن مرا وادار کرد که فعلاً در حد مجاز به چند نکته بپردازم.
آیا فردی مجاز است یک یا چند بار تغییر تفکر و رویه بدهد؟ در این نکته تردیدی نیست زیرا تفکر منوط به اجازه­ی کسی یا مقامی نیست. اما بی‌‌درنگ دو پرسش مطرح می‌شود:
آیا دیگران هم مجازند که درباره‌ی تغییرات قطبی این افراد نظری داشته باشند بدون این‌که محکوم به برخورد شخصی شوند؟ احتمالاً داناترها مخالفتی با طرح این پرسش و پاسخ مثبت به آن ندارند. و بالاخره آیا این هم جزو حقوق افراد است که در طول هر تغییرِ فکر و رویه چنان رفتار کنند که گویا در آن لحظه حرف آخر را می‌زنند؟ یعنی آیا بصیرت در مکانیسمِ تغییرِ تفکرِ شخصی حکم نمی‌کند که قدری محتاط­تر و دوراندیشانه­تر به مسائل برخورد کنیم و داعیه‌ی حاکی از نخوت خودراست‌بینی را ملایم‌تر کنیم؟
زمانی که میلانی کتاب‌ معمای هویدا را منتشر کرد متحیر شدم که چگونه یک روشنفکر می‌تواند متنی با این حجم بنویسد تا در انتها ثابت کند هویدا آدم خبیثی نبوده، بلکه آدم بلااراده‌ای در دستگاه شاه بوده است. واقعاً متحیر شدم. چون به ‌نظر من و ایشان آن‌قدرکارهای مبرم‌تر و با معنی­تر وجود داشت و هنوز وجود دارد که پرداختن به یک عنصر بی‌مصرف جای سئوال باقی می­گذاشت. ادعای ”نوتاریخ‌نگاری“ ــ که امیدوارم به آن نیز اشاره کنم ــ در بهترین حالت، برای یک فعال سیاسی، در زمینه­هایی به ‌کار می‌رود که نتیجه‌ی اجتماعی داشته باشد. تجدیدنظر در برداشت‌ها زمانی ارزشِ گذاشتنِ وقت برای نوشتن و خواندن دارد که به کسی چیزی بیاموزد، که راهنمایی برای پیش‌گیری از خطاهای آینده باشد. می­توان درباره­ی چنگیزخان، آقاخان نوری، محمدعلی‌شاه، رضاشاه، تیمورتاش، داور، مصدق، … و همه‌ی کسانی که تاثیرات مثبت یا منفی در جامعه داشته­اند تجدیدنظر و تفکر کرد و چه بهتر از این. اما پرداختن به نوکرِ فلان‌کس و مباشر آن دیگری ــ به‌خصوص که خود باور داشته باشیم عملا اراده‌یی از خود نداشته‌‌اند ــ از چیست؟ اگر برادر آقای هویدا چنین وقت عظیمی تلف کند بر او حرجی نیست. اما یک مدعی مبارزه‌ی اجتماعی باید انگیزه­های دیگری داشته باشد. به نظر من ”نوتاریخ‌نگاری“ در مورد شعبان جعفری و دارودسته‌اش معنای اجتماعی بیش‌تری داشت. آقای میلانی غبطه می­خورد که دیگران کارهای جدی در زمینه‌های مختلف اجتماعی نکرده‌اند ــ کودتای۲۸مرداد، مصدق، حزب توده و… ــ (و من‌ هم با ایشان موافق هستم). ولی باز بیش‌تر متحیر می‌شوم که دلیل پرداختن ایشان به ققنوسی که معلوم می‌شود زنده­شدنی نیست، چه کسی را به ‌کار آید؟

اما داستان ”نوتاریخ‌نگاری“ هم به‌راحتی ملعبه‌یی شده است برای جولان بی‌انتها. اگر منظور برخورد عینی با همه‌ی عوامل تاثیرگذار در یک واقعه­ی تاریخی باشد نه چنین برخوردی تازگی دارد و نه هیچ متفکری را کوچک‌ترین مخالفتی با آن بوده است و حتی می‌توان گفت اگر نگارش تاریخ چنین نباشد، از واقعیت‌ها پرده برنمی‌دارد. در گذشته نیز بسیاری از تاریخ‌نگاری‌ها تا حد ممکن (در زمان خود) چنین بوده است. عینی و واقع‌گرا بوده است ولی نمی­توان آن­ها را به‌طور آناکرونیک ”نوتاریخ‌نگاری“ قلمداد کرد.
روان‌کاوی به عنوان یکی از مؤلفه‌های نوتاریخ‌نگاری ــ آن‌ هم یک ذره‌ی ناچیز آن و آن‌ هم توسط کسانی که آموزش و دانش لازم را ندارند ــ مثل هر پاره­دانشی سم مهلک است. می­توان به اسقف‌های مفتش عقاید ــ که عده‌یی هم به قول ایزا برلین ”صادق“ بوده­اند ــ به‌طور روان­کاوانه پرداخت و در یک روند ”نوتاریخ‌نگاری“ آن‌ها را هم محق دانست. یک روان‌کاو متبحر به چنین کاری مجاز است چون می‌‌خواهد یک پژوهش خاص را انجام دهد و مکانیسم‌های روانی را توضیح دهد و مدعی فعالیت سیاسی نیست. بررسی روان­کاوانه عاملان قتل‌های زنجیره‌یی در نقاط مختلف جهان نیز قطعاً لازم است. ولی نکته این ‌است که چه‌ کسی با چه توانایی و مایه و دانش ــ و نیز به چه منظور ــ چنین کند و چرا از میان هزاران مسأله‌ی حل‌نشده، موضوع خاصی را انتخاب نماید. این خود نیز روان­کاوی می­طلبد. می­توان به ‌وسیله­ی ”روان‌کاوی“ آماتوری به اشرف پهلوی و سپهبد نصیری هم پرداخت و آن‌ها را هم تبرئه کرد.
مسئله‌یی دیگر: من نه از این مصاحبه و نه از برخی مطالب دیگر که از آقای میلانی دیده‌ام، بالاخره نفهمیدم ایشان به مقوله‌یی، چیزی یا موجودی به نام روشنفکر قائل هستند یا خیر. حداقل مطلب در تعریف‌های پُرشماری كه از روشنفکر (سوای تحصیل‌کرده) می‌شود این است که فرد نسبت به مسائل پیرامون خود و اجتماع تعهد، اشراف، دغدغه و یا لااقل آگاهی داشته باشد. این یک تمجید و تحسین از روشنفکر نیست بلکه بیان یک ویژگی است. بنابراین اگر فردی گوشه‌نشین سر در عالم مسائل خود دارد، زیاده­خواهی خواهد کرد که انتظار داشته باشد روشنفکر تلقی شود. تقسیم‌بندی روشنفکران توسط میلانی به ”روسی و غربی“ نه تنها مغلوط و غیرواقعی که تعمداً گمراه‌کننده است و برای فرار از معیار تعهد اجتماعی ابداع شده است. در تقسیم‌بندی ایشان سارتر، برتراند راسل و هزاران متفکر غربی ”روسی“ از آب درمی‌آیند و خزعبلاتی نظیر آن. ما مجبور نیستیم همواره ”تز“ بدهیم تا تئوریسین شناخته شویم. مجبور نیستیم جهت‌گیری روشنفکر به سمت حاکمیت و یا به ‌قول آقای میلانی ”خلق“ را مخدوش کنیم و سپس متحیر بمانیم که چرا کسانی مانند ”اقبال آشتیانی یا فروزان‌فر از سلک روشنفکری و از سلک خلقی بودن رانده می‌شوند و کارهایشان اجر کافی پیدا نمی‌کند“! من تصور می‌کنم اگر آقای فروزان‌فر فکر می­کرد زمانی آقای میلانی ایشان را ”روشنفکر خلقی“ می‌شمارد، از این اتهام شدیداً اعلام برائت می­کرد. آقای فروزان­فر فرد بسیار فاضل و برجسته یی در حوزه‌ی ادبیات ایران بود، اما نه روشنفکر بود و نه به‌هیچ‌وجه خلقی. ضمناً در زندگی هم از روشنفکران خلقی ”بی‌اجر“ تر نبود (البته نمی‌دانم منظور ایشان از اجر چیست). ما مجبور نیستیم وقتی تزهایمان غلط از آب درآمد و واماندیم چیزی را جعل کنیم و از طرف دیگر بگوئیم ”بسیاری از شاعران و نویسندگان مهم مثل شاملو، مثل براهنی و حتی هوشنگ گلشیری ادعا می‌کنند که به هیچ عنوان چپ­گرا نبوده اند“ جل‌الخالق! لابد آن‌ها این مطلب را فقط در گوش آقای میلانی زمزمه کرده‌اند.
ایشان آن‌جا كه به نظر خود می‌تواند انواع چپ‌هایی مانند صمد بهرنگی و آریان‌پور، احسان طبری و… را بی‌مایه می‌خواند و در مقابل کسانی را هم که قادر نیست بی­مایه بخواند به دروغ عریان متوسل می‌شود و آن‌ها را غیرچپ می‌نامد!
من دلم نمی­خواهد به روشنفکری مانند آقای میلانی چنین نسبتی بدهم ولی صمیمانه بگویم واژه‌ی ملایم‌تری نمی‌یابم. اساساً به نظر ایشان از قدیم‌الایام تاكنون حتی یك روشنفكر چپ بامایه در ایران وجود نداشته است. این شیوه پروکروستی برخورد با مسائل است. هرجا مسأله به قالب نخورد، حذف می‌شود: شاملو غیرچپ می‌شود و هرجا در دادن مثال کم بیاوریم چیزی را می‌سازیم: فروزانفر خلقی می‌شود. اما دوست عزیز ”نوتاریخ‌نگاری“ هم مایه می‌خواهد. مدل قابل‌ تقدیر برای آقای میلانی ذبیح‌الله منصوری است. تعجب نکنید. چون معیار برای او همین چپ نبودن است. در دفاع از ذبیح‌الله منصوری می­گوید: ”اگر تمام روشنفکران و نویسندگان۱۵ـ۱۰سال اخیر ایران را جمع بزنیم به اندازه‌ی ذبیح‌الله منصوری کتاب نفروخته‌اند… من کاری به ارزش ادبی ندارم[!] ولی این روند ارزش فرهنگی داشت.“ درست می­گوید آقای میلانی، پرفروشی یعنی ”ارزش فرهنگی“. این نوع ارزش‌گذاری با ارزش فرهنگی روشنفکران متفاوت است. وقتی قرار می‌شود چپ کوبیده شود، عده‌یی بی‌مایه می‌شوند، از زبان عده‌یی ادعا می‌شود به‌ هیچ عنوان چپ­گرا نبوده­اند. ارزشمند فرهنگی می­شود ذبیح‌الله منصوری. می­بینیم که مخدوش‌کردن همه‌ی حد و مرزها درخدمت این امر درمی­آید که بنا بر نگاه ”نوتاریخ‌نگارانه“ همه‌چیز رواست:anything goes!
اما کاش مسأله‌ی آقای میلانی به سردرگمی در مفهوم و واژه‌ی روشنفکر خاتمه می‌یافت. هر وقت که روشنفکر به‌نوعی مذموم تلقی می‌شود، روشنفکر چپ از آن مستفاد می‌شود: مشکل اصلی ایشان چپ بودن است. و از نظر ایشان این­ها، این روشنفکران چپ (که روسی هستند) با آن‌که همیشه سرکوب شدند و هیچ‌وقت هم در قدرت نبوده‌­اند با این همه مسئول همه‌ی آن‌ چیزهای بدی هستند که تاکنون در ایران اتفاق افتاده است. ولی کسی که مدعی است زمانی چپ بوده (به قول خودش ”ابله“ بوده) و اکنون راه راست را تشخیص داده و مجبور است از واژه‌ی چپ تنفر داشته باشد، بااین‌همه خوب است این فروتنی را هم داشته باشد که بداند در تشخیص‌هایش ”می‌تواند“ اشتباه کند. اما چنین نیست. ایشان همان‌طورکه گفته شد هنوز هم در سودای ارشاد و تز دادن است. همیشه محق است و در هر مرحله باید دیگران را راهنمایی کند.
صحبت از آقای میلانی زیاد شد و این نه به لحاظ اهمیت‌ ایشان بلکه بدین جهت است که او به عنوان یک پروتوتیپ قابل بررسی است. ما با صدها و هزاران فرد تغییر تفکر داده، متحول‌شده، ارشادشده و بریده روبه­رو بوده­ایم که نمایان­گر درجات مختلفی از این دگرگونی بوده­اند. نه تنها در دوران‌های پیش بلکه بعد از انقلاب نیز کم نبوده‌اند افرادی که پس از سرکوب‌ها ناگهان به این آگاهی رسیده‌اند که مارکس مزخرف می­گفته است. به قول آقای لاجوردی سرازیری اوین معجزه می‌کند.کم نبوده‌اند کسانی که در زمان ”چپ“ بودن خود کوچک­ترین حرکت معناداری نکردند ولی بعدها در دشنام‌دادن به چپ گوی‌ربایی کردند. و باز کم نبوده‌اند کسانی که با فروپاشی شوروی آخرین امیدهای به‌قدرت رسیدنِ چپ را از دست دادند و بنابراین به اصل خود بازگشتند و هم­سو با مرتجعین دست اول ادعا کردند که اساساً هرچه در جریان انقلاب ایران و دیگر انقلاب‌ها به خطا رفت، تقصیر چپ‌ها بود.این لقلقه‌ی زبان همه‌ی کسانی است که خیال می‌کنند با افول چپ هرکس و ناکسی می‌تواند لگدی به آن بزند که ثواب دارد. ”اجر“ دارد و حتماً اجر دارد. می‌توان تا مقام مشاورت سیا و کنگره‌ی امریکا پیش رفت و ”اجر“ واقعی را دریافت کرد.
نباید و من نیز چنین نمی‌گویم که هرکس از مواضع قبلی خود عدول کرد در اشتباه است. ابدا چنین نیست. اما شک می‌کنم به کسانی که هنگام اوج چپ، چپ‌تر از همه‌اند و هنگام فروپاشی منکر آن می‌شوند که اساساً چپ باشعوری هرگز وجود داشته است. همه‌ی ما چه بدانیم و چه ندانیم مدام مواضع خود را تغییر می‌دهیم یا اصلاح می‌كنیم و اگر چنین نكنیم متحجریم. بعضی نیز دچار دگرگونی می‌شوند و این اگر بر اساس تفکر و نه منافع (”اجر“) اتفاق افتاده باشد، چه ما موافق باشیم و چه نه، حق مسلم فرد تلقی می‌شود. در همین ایران کنونی کسانی هستند که این دگرگونی را تجربه کرده­‌اند. آگاهانه پای آن ایستاده­اند، شماتت‌ها می‌خرند و عوارض آن‌ را تجربه می‌کنند. من طبعاً با آن‌ها موافق نیستم ولی برایشان احترام قائلم.زمانی که تغییر مواضع فرد یا گروهی هم‌آهنگ با تغییر منافع آن‌ها باشد باید به کل مسأله شک کرد.با این حال به نظر من باید آن‌قدر بازاندیش بود که به سخنان همین افراد یا گروه اخیر هم توجه کرد. اگر سخنی به‌طور ایجابی دارند و به‌صراحت اظهار می‌دارند. من از این گروه اخیر تاکنون سخنی قابل تأمل نشنیده­ام. تز عمومی یکی از تئوریسین‌های این گروه، آقای میلانی، چنین است: مرتبط‌کردن تأثیر روشنفکری حزب توده با دریافت پول از شوروی، مرتبط‌کردن همه‌ی چپ با حزب توده و روسی‌خواندن آن­ها، درهم‌کردن معنای روشنفکر و چپ، شکستن مرز میان به گفته‌ی خود ”خلق“ و ضدخلق. این‌ها راه شرافتمندانه‌ی ”ارشاد“ نیست. این کارها را در بررسی و رد چپ قبلاً انواع آقایان فارسی، سروش و محمد قوچانی (که مورد تکریم شماست) کرده‌اند. و شما نیز ذوق­زده نشوید که گویا مردم ایران اکنون هیچ روشنفکر چپی نمی‌شناسند. نشستن در ینگه دنیا ظاهراً به شما خیلی ظلم کرده است چون هم­ زمان و هم مکان را از یاد برده‌‌اید و هم مردم ایران را. ولی شاید هم من اشتباه می‌کنم چون شما هنوز هم در همین ایران مجال و فضای بیش‌تری از ما برای جولان دارید. ولی به جهان اطراف خود نگاه کنید. آسمان همه‌جا به همین رنگ نیست.
فضای مجاز من تمام شده است وگرنه مطالب زیاد دیگری درباره‌ی سایر دعاوی این آقایان باید گفت که امیدوارم درجایی دیگر به آن بپردازم. از آن جمله است داستان ”اتوپیا“ که برای برخی با ”به‌‌پایان‌رسیدن تاریخ“ و جهانی‌شدن سرمایه‌دارانه محقق‌ شده و بنابراین هر جهان دیگری ”ناکجاآباد“ تلقی می‌شود و نیز داستان ادعای ”بی‌طرفی“ در بررسی‌ها، که اگر کسی کوچک‌ترین دانشی از علوم داشته باشد می‌داند این که توهم و فریب‌کاری و سرپوشی است برای آن‌چه مدعی آن هستیم یعنی حب و بغض‌ها و بسیاری مطالب دیگر.
آقای میلانی! چپ‌ها حب و بغض دارند. منتها مشمولین عاطفه­شان خلاف خواست شما است. چپ‌ها و همه‌ی مردم غیرمتنعم دنیایی بهتر از این می­خواهند. ناکجاآباد است؟ چنین باد! این مناسبات جهانیِ مملو از کثافت شما را ارزانی باد.
Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

اطلاعات

این ورودی در ژوئن 22, 2011 بدست در مقاله - خسرو پارسا - آلترناتیو شماره سوم فرستاده شد.
%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: